Côn Đảo từ trên cao
Lịch sử
Tuyến dừng chân của người châu Âu (1294 – thế kỷ 16) Nằm trên tuyến hàng hải huyết mạch giữa châu Á và châu Âu, Côn Đảo sớm xuất hiện trong bản đồ hàng hải của phương Tây. Năm 1294, nhà thám hiểm Marco Polo đã ghé Côn Đảo để tránh bão trong hành trình trở về Venice. Từ đó, hòn đảo này trở thành điểm dừng chân quen thuộc của nhiều tàu buôn châu Âu suốt từ thế kỷ 15 đến 16.
Mầm mống thuộc địa (1702 – 1783) Đầu thế kỷ 18, Công ty Đông Ấn Anh đặt chân lên Côn Đảo, xây dựng một pháo đài năm 1702. Tuy nhiên, chỉ ba năm sau (1705), họ bị đánh bật bởi lực lượng Mã Lai Macassar. Năm 1783, thông qua Hiệp ước Versailles, Pháp giành quyền kiểm soát Côn Đảo để đổi lấy cam kết hỗ trợ Nguyễn Ánh trong cuộc chiến tranh giành vương quyền. Giai đoạn này còn gắn liền với truyền thuyết về chúa Nguyễn ẩn cư, để lại các di tích như núi Chúa, đền thờ Hoàng Phi Yến.
Từ triều Nguyễn đến khi Pháp đô hộ (1839 – 1862) Năm 1839, dưới thời Minh Mạng, Côn Đảo được sáp nhập vào hai trấn Gia Định và Vĩnh Long. Tuy nhiên, đến ngày 28/11/1861, thực dân Pháp chiếm đóng Côn Đảo và nhanh chóng khẳng định chủ quyền. Ngày 1/2/1862, Thống đốc Bonard ký quyết định thành lập nhà tù Côn Đảo – nơi sau này trở thành biểu tượng của sự tàn khốc và đấu tranh, nổi tiếng với những “chuồng cọp” giam giữ hàng ngàn tù nhân cách mạng.
Thời kỳ Quốc gia Việt Nam và Việt Nam Cộng hòa (1954 – 1975) Sau Hiệp định Genève 1954, chính quyền Ngô Đình Diệm tiếp quản hệ thống nhà tù Côn Đảo, đồng thời đổi tên quần đảo thành Côn Sơn. Đến năm 1973, chính quyền Nguyễn Văn Thiệu tiếp tục đổi tên các trại giam, thêm chữ “Phú” như Phú Hải, Phú Sơn, v.v. nhằm che giấu bản chất tàn bạo. Dù vậy, Côn Đảo vẫn nổi lên như biểu tượng của tinh thần bất khuất và khát vọng tự do.
Giải phóng và tái thiết hành chính (từ 1975) Ngày 1/5/1975, Côn Đảo được quân Giải phóng tiếp quản. Sau đó, tỉnh Côn Đảo được thành lập và hoạt động độc lập một thời gian ngắn trước khi sáp nhập vào tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu như ngày nay.